Psychische kwetsbaarheid neemt toe. Wachttijden groeien. Teams staan onder druk. Tegelijk wordt de opleiding generieker en dreigt precies datgene te vervagen wat GGZ-verpleegkunde uniek maakt: nabijheid, relationeel werken, de therapeutische band als vakmanschap. Hoe veranker je dan je identiteit als beroepsgroep? Hoe maak je zichtbaar wat GGZ-verpleegkundigen echt bijdragen? Het Horatio-congres, dat zijn twintigjarige bestaan viert, beantwoordt al die vragen. Onder het thema Rooted. Resilient. Ready. brengen verpleegkundigen uit heel Europa praktijk, onderwijs, onderzoek en beleid samen. Liesbet Van Bos en Hanne Vandewiele blikken vooruit. “Je voelt overal dezelfde uitdagingen. En net dat verbindt.”

Twintig jaar Horatio betekent twintig jaar krachten bundelen om het beroep van psychiatrisch verpleegkundige te versterken op alle niveaus. Dat het congres dit jaar in België plaatsvindt, is bijzonder. Liesbet Van Bos, verkozen in de board van Horatio, coördineert en is voorzitter van het congres, en lid van de werkgroep geestelijke gezondheidszorg van NETWERK VERPLEEGKUNDE, waar ook Hanne Vandewiele actief bij betrokken is. “Overal in Europa voelen verpleegkundigen gelijkaardige spanningen. Dat besef – dat we daar niet alleen in staan – geeft kracht.”

Een Europees klankbord met impact tot op de werkvloer

De sterkte van Horatio zit in de vergelijking. Europese landen organiseren onderwijs, praktijk en bevoegdheden op uiteenlopende manieren. Die verschillen werken inspirerend en confronterend. “Je merkt dat veel uitdagingen universeel zijn”, vervolgt Liesbet. “Dat helpt om kritisch naar je eigen praktijk te kijken: waar staan we sterk, waar moeten we bijsturen?” Hanne vult aan: “Soms merk je: hier doen we het goed. Daarnaast zie je voorbeelden waarvan je denkt: daar moeten of willen we naartoe.” Net die internationale spiegel maakt het netwerk waardevol. Het verruimt de blik en versterkt de dagelijkse praktijk.

Terug naar de roots

Die universele uitdagingen zijn ook precies waarom het thema van de jubileumeditie dit jaar zo breed en tegelijk zo scherp gekozen is: Rooted. Resilient. Ready. Een mooie kapstok die verleden, heden en toekomst samenbrengt. Volgens Hanne zit de urgentie in een dubbele beweging. Enerzijds zijn er de klassieke drukpunten die iedereen voelt: personeelstekorten, financiële krapte, groeiende zorgnoden, een samenleving waarin psychische kwetsbaarheid zichtbaarder en soms complexer wordt. Anderzijds is het een beroep dat zijn eigen fundamenten moet blijven bewaken. “Je zoekt soms andere profielen om plekken te vullen, maar dan dreig je de identiteit en het leren van je psychiatrisch verpleegkundigen wat te verliezen.”

Liesbet ziet dezelfde evolutie in het onderwijs. De basisopleiding werd generieker, en dat heeft voordelen: elke verpleegkundige komt mensen met een psychische kwetsbaarheid tegen. Maar het risico is dat essentiële diepgang verdunt. “Er zijn basics, vanuit je kern als GGZ-verpleegkundige, die je nodig hebt in je dagelijkse praktijk. We verliezen daar wat grip op.” En dat gaat niet alleen over kennis, maar ook over interpersoonlijke competenties: presentie, zelfreflectie, relationeel werken, een therapeutische relatie opbouwen. “Als we dan kijken naar de toekomst is dit noodzakelijk. Denk maar aan een skilled companion met oog op de herstelvisie.”

Hanne verwoordt het heel herkenbaar: “Het is heel complex om uit te leggen wat verpleegkundigen in de GGZ precies doen.” Een babbeltje slaan kan iedereen. Maar GGZ-verpleegkunde gaat over meer dan empathie. Het gaat over het doordacht inzetten van jezelf als instrument, met vakkennis in het achterhoofd: herstelvisie, motivationele gespreksvoering, non-verbale signalen lezen, afstemmen op fases en tempo van herstel. “Ons werkinstrument is onszelf als persoon en hoe we met mensen in contact gaan.”

Nood aan een andere organisatie van zorg

Behalve het beroep versterken, wil het congres ook ruimte maken voor de grote vragen waar de sector tegenaan botst. Eén daarvan is de plek van de psychiatrisch verpleegkundige in het zorglandschap. Zowel Liesbet als Hanne zien dat België, en veel Europese landen, nog te veel vertrekken vanuit een ziekenhuislogica, terwijl dat model onder druk staat en niet altijd het beste antwoord biedt. Ze pleiten daarom voor een bredere, meer geïntegreerde aanwezigheid van psychiatrisch verpleegkundigen in de eerste lijn en in de gemeenschap: in huisartsenpraktijken, wijkteams, netwerken rond gezin en context. “Community care. Meer naar huis”, zeggen Hanne en Liesbet beslist. “We moeten herdenken waar de GGZ-verpleegkundigen optimaal in hun kracht kunnen staan en hoe hun expertise de sector helpt versterken.”

Daar sluiten ook preventie en vroeginterventie bij aan. Psychische problemen beginnen zelden ‘plots’. “Dat kan klein starten met piekergedachten en sluimerend groeien”, klinkt het. Wachttijden en drempels maken kwetsbaarheid groter dan nodig. Het idee: zet de juiste persoon op de juiste plaats, op het juiste moment. Niet iedereen heeft meteen gespecialiseerde psychotherapie nodig. Net daar kan GGZ-verpleegkunde een verschil maken met laagdrempelige ondersteuning, vroegsignalering, bruggen bouwen en tijdig doorverwijzen.

Rooted. Resilient. Ready.

Tijdens het HORATIO-congres in mei, volgt elke congresdag dit drieluik:

• Rooted: terug naar de fundamenten met evidencebased nursing, body of knowledge en diverse GGZ-verpleegkundige theorieën. Wat is de ‘ziel’ van het vak? Wat maakt GGZ-verpleegkunde uniek?
• Resilient: veerkracht in een context van schaarste, crisis en snelle maatschappelijke verandering. Hoe blijf je professioneel overeind zonder te verharden, als individu en als beroepsgroep?
• Ready: klaar voor de toekomst. Welke rollen moeten we versterken? Welke competenties, welke settings? Hoe kijken wij als GGZ verpleegkundige naar de toekomst samen met de persoon met een psychische kwetsbaarheid en diens familie?

Liesbet koppelt dat ook aan een bredere taalshift. “Hoewel er al een mooie evolutie is, moeten we voorkomen om paternalistisch te denken. Niet alleen spreken over zorg, maar over persoonsgerichte ondersteuning. Als skilled companion, samen met de persoon.” Dat vraagt oefening, en soms ook het durven meedragen van lijden zonder meteen te willen oplossen. Hanne noemt het expliciet: “Die presentie, dat niet verlaten worden op een moeilijk moment, ook dat is evidence based practice. Al is dat niet altijd makkelijk meetbaar.”

Alle neuzen in dezelfde richting

Dat Horatio dit jaar in België plaatsvindt, is voor Liesbet een mooie kans om het met de woorden van haar Ijslandse collega te benoemen: “We willen de ‘tribe’ versterken: een cultuur bouwen waarin verpleegkundigen elkaar vlotter vinden, over settings en regio’s heen, zonder concurrentie. Ze benadrukt daarbij bewust samenwerking – ook tussen hen beiden. Liesbet is congresvoorzitter, Hanne leidt het adviescomité. Liesbeth: “Ik vind daar ongelooflijk veel steun en toeverlaat. We zijn complementair.”

Hanne vult aan: “Het congres is net geen ‘onderwijscongres’ of ‘ziekenhuiscongres’. We willen werelden verbinden: klinische praktijk, beleid, onderwijs, onderzoek en andere disciplines. We hebben elkaar nodig: psychiaters, psychologen, verpleegkundigen, en noem maar op. Elke patiënt de juiste hulpverlener, op het juiste moment. Dat is het doel.”

Hun drijfveer is duidelijk voelbaar: GGZ-verpleegkunde zichtbaar maken, inhoudelijk versterken en positioneren als een professionele kracht die mee richting geeft – in het belang van mensen met psychische kwetsbaarheid en hun context. “Als we zelf onze identiteit niet helder hebben en maken”, zegt Hanne, “gaat een ander dat voor ons doen.”

En misschien is dat de kern van Horatio: het is een plek om als beroepsgroep samen te blijven staan – geworteld in wat werkt, veerkrachtig in wat schuurt, en klaar voor wat komt.