Waarheidspluralisme bij intensieve psychiatrische zorgen

Vincent Van Baelen is docent interculturele en psychiatrische verpleegkunde aan Thomas More Mechelen. Verder werkt hij nog als verpleegkundige op de High & Intensive Care (HIC) afdeling van het Universitair Psychiatrisch Centrum KU Leuven en als public health nurse in Noord-Tanzania. In 2025 voltooide hij een postgraduaat toegepaste ethiek aan de KU Leuven.

In september 2025 verscheen het boek De waarheid heeft vier gezichten van cultuurfilosoof en ethicus Simon Truwant. Hij biedt hierin een heldere inleiding in filosofische waarheidsconcepten en toont het belang ervan voor een constructief, respectvol en inclusief publiek debat, ook in complexe maatschappelijke discussies. Kunnen deze concepten ook helpen binnen zorgoverleg in acute psychiatrische zorgverlening voor personen met een psychotische kwetsbaarheid?

Een ‘HIC-zorgafstemmingsgesprek’ (ZAG) is een wederkerend overleg op een High & Intensive Careafdeling waarbij patiënt, naasten en betrokken zorgverleners samenkomen. Het doel is de zorg af te stemmen, gezamenlijke doelen te bepalen en de behandeling te richten op herstel, eigen regie en het voorkomen van dwang. Dergelijke gesprekken tijdens psychiatrische crisismomenten zijn vaak emotioneel intens en complex, omdat verschillende visies en meningen tegelijk aanwezig zijn.

Zo worden ten eerste feitelijke waarheden toegepast, bijvoorbeeld in de vorm van diagnostische medische terminologie of juridisch jargon bij opgelegde beschermingsmaatregelen. Een tweede meer ideologische waarheidsvorm interpreteert en beoordeelt deze feiten vanuit een heel ander denkkader en een verschillende realiteitstoetsing zoals bij psychotische ervaringen. Wat voor de zorgvrager dan logisch lijkt, is voor zijn/haar omgeving vaak verwarrend en vice versa. Zo kan een patiënt achterdochtig en boos reageren, omdat hij/zij gelooft dat anderen hem/haar bespioneren en kwaad willen doen. Daarnaast kan een pragmatische waarheidsvorm worden onderscheiden, die eerder focust op wat concreet herstel bevorderend kan zijn. Door in de praktijk angstreducerende copingstrategieën toe te passen en voldoende vertrouwen te bieden, zal de situatie gaandeweg verbeteren.

Een vierde, en misschien wel de meest waardevolle, is de existentiële waarheidsvorm. Deze richt zich op de authentieke beleving van elke gesprekspartner tijdens een psychiatrische crisis. Het is een ervaring die vaak gepaard gaat met het bereiken van een psychologische grens en een diep existentieel karakter. Dergelijke gevoelde psychologische waarheden zoals angst, zingeving, wanhoop, radicale eenzaamheid of spirituele ervaringen, laten zich moeilijk begeleiden door wetenschappelijke feiten of pragmatische interventies. Ze drukken meer uit dan een emotie of een hoogstpersoonlijke mening, maar weerspiegelen de identiteit van de persoon.

De Duitse filosoof Heidegger beschrijft deze doorleefde, ervaringsgerichte waarheidsvorm als de meest oorspronkelijke. Een psychiatrische crisis toont hoe iemands in-de-wereld-zijn ontregeld raakt: zin, verbondenheid en toekomst vallen weg, zoals de wereld op dat moment wordt ervaren. De zoektocht naar een betekenisvol leven kan dan bijna onmogelijk lijken, of (voor de buitenwereld) leiden tot irreële gedachten en beslissingen. In de psychiatrische zorgverlening vraagt dit vooral om begrip, erkenning, warme zorg en nabijheid.

Alle vier de waarheidsvormen hebben hun eigen geldigheid en betekenis binnen het herstelproces, maar kunnen in ‘ZAG’s’ ook tot spanningen leiden. Elke gesprekspartner heeft een eigen mening op goede zorg, die kan aansluiten bij een specifieke waarheidsvorm en soms op gespannen voet staat met andere perspectieven. Het wetenschappelijke kan te categorisch overkomen, het existentiële te symbolisch, het pragmatische te beperkt of ondoordacht…

Waarheidspluralisme kan hier een helpend kader bieden: het herkennen, ontwarren en respecteren van de verschillende waarheidsvormen in een discussie. Zo kan elke vorm ten gronde besproken, begrepen en geëxploreerd worden. Dit creëert een breder perspectief op de crisis en bevordert wederzijds begrip, verbondenheid en betrokkenheid. Vanuit deze benadering kunnen diverse, op maat afgestemde zorginterventies worden afgesproken, waarin alle betrokkenen zich beter herkennen en gehoord voelen. Tot slot verbetert het de verpleeg-therapeutische vertrouwensrelatie, het werkinstrument van een psychiatrisch verpleegkundige.