
Rouw is de keerzijde van verbondenheid
09-11-2026
“Geniet ervan!” Dat is ongeveer de meest gehoorde zin sinds men weet dat ik met pensioen ga. En natuurlijk ga ik genieten. Maar eerlijk? Voorlopig doet het vooral pijn. Na 43 jaar verpleegkunde en onderwijs sta ik voor mijn pensioen. Tot mijn eigen verbazing voelt dat als een soort spirituele crisis. Als een rouwproces. Ik had nooit gedacht dat een afscheid waar zoveel mensen naar uitkijken, mij zo zou raken. Misschien komt het omdat verpleegkunde voor mij dan ook nooit zomaar een beroep is geweest.
Eigenlijk begon het al toen ik nog niet wist dat het een beroep was. Als kleuter kroop ik bij mijn stervende grootmoeder. Ik bedolf haar met kusjes en strelingen. Ik wist niets van palliatieve zorg, maar blijkbaar wist ik wel al dat je bij iemand moet blijven wanneer het moeilijk wordt.
Later zorgde ik voor mijn kleine broertjes en voor mijn zieke moeder. Ik twijfelde tussen kleuterleidster en verpleegkundige. Het werd verpleegkunde. En om het gemis aan kinderen in mijn werk te compenseren, kreeg ik er thuis maar liefst vijf. Drie zonen en erna als de kers op de taart: 2 meisjes, een tweeling.
Zorgen zat blijkbaar diep.
In 1984 studeerde ik af. Via Caritas kreeg ik de kans mij te verdiepen in stervensbegeleiding, onder andere bij St Christopher’s in Londen en bij zuster Leontine in Brussel. Twintig jaar lang werkte ik met hart en ziel in de chronische en palliatieve zorg. Tot ik in 2004 de overstap maakte naar de Arteveldehogeschool.
Met pijn in het hart nam ik afscheid van mijn collega’s, zorgvragers en hun naasten. Tegelijk voelde ik een nieuwe missie: palliatieve zorg een mooie en volwaardige plek geven in de opleiding verpleegkunde. Mijn cursus, opgebouwd vanuit theorie en praktijkervaring, bracht me onverwacht tot in Vilnius. Mijn allereerste vliegtuigreis. Mijn eerste grote internationale presentatie. Mijn Engels was verre van perfect, maar ik stond er, weliswaar met knikkende knieën.
En opnieuw ging er daarna een deur open.
Samen met collega Filip ontstond IPPE, het Interdisciplinary International Program on Palliative and End-of-Life Care. Wat begon als een idee, groeide uit tot een fantastisch internationaal project dat in januari 2027 twintig kaarsjes mag uitblazen. Mijn wereld werd groter. Maar vooral: mijn netwerk werd groter, ver over onze landsgrenzen heen.
Ook NETWERK VERPLEEGKUNDE kreeg een bijzondere plaats. Jarenlang mocht ik deel uitmaken van de werkgroep Palliatieve Zorg. Ik heb er ontzettend veel geleerd van de andere leden. Hun inzichten, kritische blik en ervaringen hebben mij mee gevormd, als verpleegkundige en als docent. En misschien nog belangrijker: er ontstonden vriendschappen.
Gesteund door tal van warme collega’s, mocht ik dan ook de opstart van een interdisciplinair postgraduaat Palliatieve zorg waarmaken. Dat is misschien wel een van de mooiste dingen die een loopbaan je kan geven: dat collega’s, studenten, cursisten en professionele contacten onderweg mensen worden die betekenis krijgen in je leven.
Ook mijn collega’s van de Arteveldehogeschool, mijn studenten en cursisten, mijn netwerk in ziekenhuizen, palliatieve eenheden, woonzorgcentra en andere organisaties. Zoveel mensen die ik mocht ontmoeten, van wie ik mocht leren en met wie ik mocht samenwerken op een heel fijne manier. Wat ga ik ze missen!
En dat is misschien wel de echte rouw van mijn pensioen. Niet de vergaderingen, niet de deadlines of de e-mails. Wel de mensen. De toevallige babbels, het samen zoeken, het lachen, het discussiëren. Het gevoel ergens bij te horen. Het samen iets in beweging zetten.
Ik begeleidde de voorbije jaren veel mensen in hun rouw. Nu ontdek ik aan den lijve dat rouw de keerzijde is van verbondenheid. Nog nooit was ‘levend verlies’ zo voelbaar voor mij. Je mist wat betekenis voor je had. En dus mag/moet ik blijkbaar zelf ook even rouwen. Om wat voorbijgaat. Om wie ik niet meer elke dag zal zien. Om een beroep dat zo verweven is geraakt met wie ik ben.
Want misschien is dat wat ik na 43 jaar het meest geleerd heb: dat zorgen niet alleen gaat over wat je doet, maar over hoe je aanwezig bent. Hoe je kijkt, hoe je luistert, hoe je nabij blijft.
Zoals dat kleine meisje ooit bij haar stervende grootmoeder.
Misschien moet ik dat nu ook bij mezelf doen. Niet onmiddellijk vooruit. Niet onmiddellijk op zoek naar een nieuw project. Gewoon even blijven zitten bij wat dit afscheid met mij doet.
En daarna?
Dat zien we dan wel. Ik stop officieel met dagelijks te werken als docent en verpleegkundige, maar niet met het te zijn. Daarvoor zit het na 43 jaar veel te diep. Ik blijf ‘het kleine meisje dat bij haar stervende grootmoeder kroop’. Dit is dus nooit alleen mijn beroep geweest. Dit ben ik en blijf ik.
Christine De Bosschere
Na 43 jaar in de verpleegkunde en het onderwijs gaat Christine met pensioen. Ze werkte jarenlang in de chronische en palliatieve zorg en gaf die expertise later door als docent aan de Arteveldehogeschool. Ook binnen NETWERK VERPLEEGKUNDE zette ze zich jarenlang in voor palliatieve zorg.



